Maharashtra’s Vanishing Heritage : का संपत चालल्या आहेत पारंपारिक कला?

जेव्हा आपण ‘महाराष्ट्र’ म्हणतो, तेव्हा डोळ्यासमोर उभे राहतात गड-किल्ले आणि छत्रपती शिवरायांचा दैदीप्यमान इतिहास. पण या इतिहासासोबतच आपल्या मातीला एक मूक वारसा लाभला आहे, तो म्हणजे इथली ‘हस्तकला’. पैठणीचा जरतारी पदर असो, कोल्हापुरी चप्पलांचा तो विशिष्ट ‘किर्र’ आवाज असो, किंवा सोलापूरच्या खणांचा तो रांगडा थाट… हे सगळं आपल्या अस्तित्वाचा भाग आहे.

पण आज, २०२६ मध्ये उभं राहून मागे वळून पाहताना एक अस्वस्थ करणारं वास्तव समोर येतंय. महाराष्ट्राची ही गौरवशाली कला संपुष्टात येण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. हा केवळ एका व्यवसायाचा प्रश्न नाही, तर आपल्या पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या अस्मितेचा र्‍हास आहे.

१. मैंदर्गी ते पैठण: जिथे हातमाग आता ‘मूक’ झाले आहेत

सोलापूर जिल्ह्यातील मैंदर्गी हे गाव एकेकाळी ‘खण’ विणकामाचं हृदय होतं. तिथे घराघरातून हातमागाचा आवाज यायचा. आज परिस्थिती काय आहे? तिथे गेल्यावर तुम्हाला दिसेल की अनेक विणकरांनी आपले हातमाग तोडून ते सरपणासाठी वापरले आहेत. का? कारण तासनतास कष्ट करून विणलेल्या एका अस्सल खणाची किंमत आणि मशीनवर बनवलेल्या स्वस्त कापडाची स्पर्धा ते करू शकले नाहीत.

पैठणीची अवस्थाही वेगळी नाही. आज मार्केटमध्ये ३,००० रुपयांना ‘पैठणी’ मिळते. पण विचार करा, ज्या साडीला विणण्यासाठी दोन कारागीर महिनाभर राबतात, ती साडी ३,००० मध्ये कशी मिळेल? ही ‘सेमी-पैठणी’ किंवा ‘पॉलिस्टर पैठणी’ खरी पैठणी नाही. यामुळे पैठण आणि येवल्यातील अस्सल कारागीर हतबल झाला आहे. त्याला त्याच्या कलेचे योग्य मूल्य मिळेनासे झाले आहे.

 

 

 

 

 

View this post on Instagram

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

A post shared by Man’s World India (@mansworldindia)

२. कोल्हापुरी चप्पल: आपली कला, फायदा दुसऱ्यांचाच?

कोल्हापुरी चप्पल हा जागतिक ब्रँड आहे. पण तुम्हाला माहित आहे का, की कोल्हापुरातील अनेक गल्ल्यांमधून चामड्याचा सुगंध आता कमी झाला आहे?

• बौद्धिक चोरी: आंतरराष्ट्रीय लक्झरी ब्रँड्स आपले डिझाईन्स चोरून लाखो रुपयांना विकत आहेत.
• कच्च्या मालाचा तुटवडा: चामड्याच्या उपलब्धतेवर असलेल्या मर्यादा आणि वाढते भाव यामुळे स्थानिक कारागीर कर्जबाजारी होत आहेत.
• दुजाभाव: आपण मॉलमध्ये जाऊन ब्रँडेड शूजवर हजारो रुपये खर्च करतो, हीच कोल्हापुरी चप्पल आंतरराष्ट्रीय ब्रँडच्या नावाखाली उद्या लाख रुपयांना सुद्धा ब्रँडेड नावाखाली विकत घेऊ, पण रस्त्यावर बसलेल्या कोल्हापुरी चप्पल बनवणाऱ्या कारागिराशी ५० रुपयांसाठी घासाघीस करतो. हीच मानसिकता या कलेला मारत आहे.

३. पारंपरिक वैभव: हिमरू आणि करवत काठी

विदर्भाची करवत काठी साडी (Karvat Kathi) ही खरं तर नैसर्गिक रेशमाची एक उत्तम कलाकृती. ‘करवत’ म्हणजे आरीसारख्या डिझाईनची किनार. ही विणताना जो संयम लागतो, तो आजच्या ‘फास्ट फॅशन’च्या युगात दुर्मिळ झाला आहे. औरंगाबादची हिमरू कला, जी एकेकाळी मोगल काळात राजा-महाराजांची पसंती होती, ती आज केवळ एका छोट्या कारखान्यापुरती मर्यादित राहिली आहे.

४. ही कला का संपतेय? (The Bitter Reality Check)

हे केवळ ‘आधुनिकता’ आली म्हणून होत नाहीये, यामागे काही ठोस कारणं आहेत:

• आर्थिक विषमतेची दरी: एक हातमाग विणकर दिवसाला १०-१२ तास काम करून फक्त ३००-४०० रुपये कमावतो. याउलट, शहरात डिलिव्हरी बॉय म्हणून काम केल्यास त्याला जास्त पैसे मिळतात. मग तरुण पिढीने ही कला का जोपासावी?
• अस्सल आणि नक्कल यातला फरक: ग्राहकांना ‘शुद्ध सिल्क’ आणि ‘आर्ट सिल्क’ मधला फरक कळत नाही. मशीनवर बनवलेली स्वस्त उत्पादनं डोळ्यांना चकचकीत दिसतात आणि आपण त्यालाच पसंती देतो.
• मार्केटिंगचा अभाव: आपल्या कारागिरांकडे बनवण्याची कला आहे, पण ती विकण्याची किंवा ‘ब्रँडिंग’ करण्याची साधनं त्यांना माहीत नाहीत.

५. आकडेवारी काय सांगते? (The Alarming Numbers)

गेल्या १० वर्षांत महाराष्ट्रातील नोंदणीकृत हातमाग विणकरांची संख्या साधारणतः ४५% टक्क्यांनी घटली आहे. सोलापूरच्या मैंदर्गी सारख्या भागात जिथे एकेकाळी १०० मागावर काम व्हायचं, तिथे आता एकही नाही. जर हा वेग असाच राहिला, तर २०३५ पर्यंत महाराष्ट्रात ‘हस्तकला’ ही गोष्ट केवळ संग्रहालयात पाहायला मिळेल.

६. जर आपण काहीच केलं नाही, तर काय होईल?

१. संस्कृतीचा विसर: आपले सण, उत्सव आणि पेहराव हे केवळ प्लास्टिक आणि पॉलिस्टरचे बनतील. आपल्या कापडातील तो जिवंतपणा कायमचा हरवेल.

२. स्थलांतर आणि बेरोजगारी: ग्रामीण भागातील कारागीर शहरात येऊन मजुरी करतील, ज्यामुळे शहरी पायाभूत सुविधांवर ताण येईल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था कोलमडेल.

३. परकीय अवलंबित्व: आज आपण आपले डिझाईन्स गमावत आहोत. उद्या आपल्याला आपल्याच पारंपारिक डिझाईन्सचे ‘मेड इन चायना’ कपडे घालावे लागतील.

७. ‘ब्रँड मराठा’ (Brand Maratha) – कार्य काय?

‘ब्रँड मराठा’ची स्थापना फक्त कपडे विकण्यासाठी झालेली नाही तर ही एक चळवळ आहे, महाराष्ट्राच्या या वस्त्र संस्कृतीला वाचवणं हेच आमचं उद्दिष्ट स्पष्ट आहे:

• थेट संपर्क: आम्ही मधल्या दलालांना हटवून थेट कारागिरांकडून उत्पादने घेतो, जेणेकरून त्यांना योग्य मोबदला मिळेल.
• आधुनिकता आणि परंपरा यांचा संगम: पारंपारिक कलेला आजच्या पिढीच्या आवडीनुसार (Contemporary Design) सादर करणे.
• शिक्षण: ग्राहकांना ‘अस्सल’ काय आहे, हे पटवून देणे.

८. तुमची भूमिका काय? (Call to Action)

महाराष्ट्राचा हा वारसा वाचवणं केवळ सरकारचं किंवा ‘ब्रँड मराठा’चं काम नाही. यात तुमचा सहभाग महत्त्वाचा आहे, ज्यामध्ये अथक प्रयत्नापेक्षा अगदी लहान बदल अपेक्षित आहे:

• किमतीपेक्षा कलेला महत्त्व द्या: एखादी वस्तू महाग वाटत असेल, तर त्यामागे लागलेले मानवी श्रम विचारात घ्या.
• स्थानिक ब्रँड्सना पाठिंबा द्या: ‘व्होकल फॉर लोकल’ (Vocal For Local) फक्त घोषणा न ठेवता प्रत्यक्ष कृतीत आणा.

निष्कर्ष: वारसा हा जमिनीच्या तुकड्यावर नसतो, तो माणसांच्या कौशल्यात असतो. जर कारागीर संपला, तर संस्कृती संपली. आज वेळ आहे ‘जागं’ होण्याची. जेव्हा तुम्ही एक अस्सल महाराष्ट्रीयन उत्पादन खरेदी करता, तेव्हा तुम्ही फक्त एक वस्तू खरेदी करत नाही, तर तुम्ही एका कुटुंबाची चूल पेटवता आणि एका महान परंपरेला जिवंत ठेवता.

चला, महाराष्ट्राच्या या विरघळणाऱ्या वारशाला पुन्हा एकदा सोनेरी झळाळी देऊया!

तुम्हाला काय वाटतं? आपल्या भागातली कोणती कला आता दुर्मिळ झाली आहे? कमेंट्समध्ये नक्की कळवा

---

www.brandmaratha.store